با اشک ديده و قلب شکسته در روز عرفه
عرفه، روز معرفت و شناخت و روز خودشناسي و خداشناسي است.
عرفه، روز رحمت و مغفرت الهي است. روز بهره گيري از رحمت واسعه الهي است، هر کس به اندازه معرفت و شناختش، بايد دست راز و نياز به سوي حضرت حق بلند کند و مناجات و استغفار نمايد.
سخن گفتن با خدا و راز و نياز به درگاه الهي را بايد از مکتب امام سجاد(ع) آموخت، زيرا آن حضرت (ع) در اين روز با اشک ديده و قلب شکسته و نيت خالص به درگاه الهي مناجات مي کرد و دعاي عرفه را زمزمه مي نمود.
هدف اصلي اين دعا، تقرب به درگاه الهي است. حضرت امام سجاد(ع) براي آن که شيعيان به آن هدف دست يابند و براي بالا بردن سطح معرفت و شناخت شيعيان در زمينه خداشناسي، امامت و توبه و دوري از گناه، دعاي عرفه را دراين سه محورانشاء نموده است.
همچنين براي تقرب به درگاه الهي نياز به مقدماتي است که مهمترين آنها عبارتند از:
1- شناخت خدا
2- شناخت امام معصوم(ع) به عنوان اين که بهترين واسطه ارتباط ما با خداست
3- با توبه واستغفار، موانع تقرب- که گناه و معصيت باشد- را برطرف کردن.
دراين مقاله سعي شده با نگرشي اجمالي به دعاي عرفه امام سجاد(ع) مطالبي دراطراف اين سه محور ارائه شود تا در روز عرفه هرچه بيشتر از معارف اين دعاي شريف بهره ببريم.
1- خدا شناسي
حضرت امام سجاد(ع) در بخش نخست دعاي عرفه به مسئله خدا شناسي مي پردازد و ضمن حمد و ستايش و تسبيح و تقديس خداي متعال به موضوعاتي چون: توحيد، علم، قضا و قدر، خالقيت و برخي از صفات الهي اشاره مي کند.
در نخستين فرازهاي دعا، امام (ع) با اقرار به وحدانيت و يگانگي خدا به" توحيد" اشاره مي کند و مي فرمايد:
"الحمدالله رب العالمين... انت الله لااله الا انت، الاحد المتوحد الفرد المتفرد."
سپاس خدايي را که پروردگار جهانيان است، تويي خدايي که پرستش شده اي جز تو نيست يکتاي تنهاي يگانه ي بي مانندي.
در اين فراز و فرازهاي بعد، آن امام (ع) بيش از ده بار با کلمه " لااله الا الله" که مشهور به کلمه "توحيد" است، ضمن اقرار به وحدانيت خدا، به يکي از ارکان خداشناسي که همان توحيد و وحدانيت خدا باشد، اشاره مي کند.
يکي ديگرازصفات الهي که در دعاي عرفه به آن اشاره شده،" علم الهي" است. علم خدا تمام امور را در بر مي گيرد، خواه جزيي باشد يا کلي، گذشته باشد يا حال و آينده، پنهان باشد يا آشکار، فرقي نمي کند. درهر صورت يکي از مسائل مهم خداشناسي است که بدون آن، خداشناسي کامل حاصل نمي شود. و مي توان گفت معرفت خدا از هر طريق حاصل شود همگام با آن معرفت به علم خدا نيز حاصل مي شود.
امام سجاد(ع) در فرازي دراين زمينه مي فرمايد:
"ولايعزب عنه علم شي." علم چيزي از او پنهان نمي باشد.
"سبحانک، خضع لک من جري في علمک." منزهي، هرچه علم تو بدان تعلق گرفته است براي تو فروتني کند.
از ديگرصفات خدا که در دعاي عرفه امام مطرح شده،" خالقيت" است امام (ع) در فرازي با نفي شريک و وزير در خلقت مخلوقات به مسئله توحيد در خالقيت اشاره مي کند و مي فرمايد:
"انت الذي لم يعنک علي خلقک شريک و لم يوازرک في امرک وزير، و لم يکن لک مشاهد ولا نظير."
تويي آن که در آفريدنت شريک و انبازي ياريت نکرده و در کار تو وزير و معاوني تو را ياري ننموده، و بيننده و مانندي براي تو نبوده است.
در فرازي ديگر امام(ع) با اشاره به قضا و قدر الهي واراده و مشيت خدا مي فرمايد:
"سبحانک، قولک حکم و قضاوک حتم، و ارادتک عزم، سبحانک لا راد لمشيتک، ولامبدل لکلماتک."
منزه و پاکي! گفتارت حکمت و دانايي، و فرمانت واجب و لازم است و اراده و خواستت همان قصد است. منزه و پاکي! مشيت و خواستت را باز گرداننده اي نيست و کلماتت را تغيير دهنده اي نمي باشد."
در فرازهايي که گذشت امام (ع) با ياد آور شدن توحيد و صفاتي چون: علم، خالقيت، تدبيرعالم، قضا و قدرو... شناخت و معرفتي نسبت به خدا و عظمت وي در دل و جانمان ايجاد نمود که نتيجه اين شناخت، بروز حالات خاص رواني و رفتاري نظير حالت شکر و سپاس به درگاه الهي است که با توجه به منعم بودن خدا و شناخت او به عنوان ولي نعمت در انسان به وجود مي آيد. از اين رو امام (ع) در فرازهاي فراوان ديگر به حمد و ستايش خدا مي پردازد و عرض مي کند:
"لک الحمد حمداً يدوم بدوامک."
سپاس شايسته توست، سپاسي که به هميشگي تو دوام داشته باشد.
"حمداً لم بحمدک خلق مثله، ولا يعرف احد سواک فضله."
سپاسي که آفريده شده اي مانند آن، تو را سپاس نگزارده باشد و کسي جز تو فضل و برتري آن را نشناسد.
بعد از حمد و ستايش خداوند امام سجاد(ع) در فرازهاي فراواني صلوات برمحمد (ص) و آل آن حضرت مي فرستد و مي فرمايد:
"رب صل علي محمد وال محمد، المنتجب المصطفي المکرم المقرب، افضل صلواتک و بارک عليه اَتمَّ برکاتک و ترحم عليه امتع رحماتک."
اي پروردگار بر محمد و آل محمد که برگزيده، پسنديده، گرامي و مقرب است بهترين درودهاي خود را بفرست، و کامل ترين نيکي هايت را براو افزوني ده، و سودمندترين مهرباني هايت را به او ببخش.
"صلوات" يکي از اذکار مهم و داراي فضيلت بسيار است که خداوند متعال در قرآن کريم به اين ذکرمهم امر نموده است: "ان الله و ملائکته يصلون علي النبي يا ايها الذين امنوا صلوا عليه و سلموا تسليما." (احزاب/56)
خدا و فرشتگانش بر پيامبردرود مي فرستند، اي کساني که ايمان آورده ايد، براو درود فرستيد و سلام گوييد و کاملاً تسليم ( فرمان او ) باشيد.
يکي از فضايل صلوات اين است که سبب استجابت دعا مي شود. امام سجاد(ع) در صحيفه سجاديه درموارد زيادي در آغاز فرازها، جهت برآورده شدن حاجات برمحمد و آل محمد(ص) صلوات مي فرستد.
"و صل علي محمد و اله... واجعل ذلک عونا لي و سببا لنجاح طلبتي."
و بر محمد (ص) و خاندان او درود فرست، و آن را کمک من و مايه برآمدن حاجتم قرار ده.
2- امام شناسي
بحث امام شناسي يکي از مباحث بسيار مهمي است که در دعاي عرفه به آن اشاره شده است. از آنجا که انسان نمي تواند بدون راهنما و برنامه مشخص به کمال و هدف نهايي که قرب به خداست، برسد ازاين جهت خداوند انبياء و ائمه معصومين را فرستاده است.
در برکت وجود آنان همين بس که اگر ائمه عليهم السلام نبودند، از اساس اسلام خبري نبود. انحرافاتي که بلافاصله پس از رحلت رسول خدا(ص) پديد آمد دليل خوبي براين مدعا است. اگر تلاش و زحمات ائمه معصومين عليهم السلام نبود، امروز ما نشاني از حقايق اسلام نداشتيم.
حتي آنچه در بين اهل سنت ازحقايق اسلام باقي مانده به برکت ائمه هدي (ع) مي باشد. امام سجاد(ع) دراين مورد مي فرمايد:
"اللهم انک ايدت دينک في کل اوان بامام اقمته علما لعبادک، و مناراً في بلادک بعد ان وصلت حبله بحبلک، و جعلته الذريعة الي رضوانک."
بارخدايا! به هر روزگار بر روي زمين، دين تو در سايه بنده اي از بندگان برگزيده تو پناه گيرد و در حمايت وي تاييد و تشديد گردد، اين بنده برگزيده تو امام مردم باشد و اقوام و ملل را به سوي رضوان تو هدايت کند زيرا رشته اي با رشته تو مربوط دارد.
همچنين از ديگر برکات وجود مقدس ايشان اين است که به عنوان وسيله ودستاويز در راه رسيدن به خدا و سعادت اخروي انسان را کمک مي کند.
"وجعلتهم الوسيلة اليک والمسلک الي جنتک."
و ايشان را دست آويز به سوي خود و راه به بهشت خويش گردانيدي.
اهميت ويژگي فوق- رسيدن انسان به خدا به واسطه امام(ع)- به اندازه اي است که امام سجاد(ع) اين ويژگي را در دعاهاي ديگر براي " توحيد" برمي شمارد و مي فرمايد:
"وسيلتي اليک التوحيد."
دست آويزم به سويت توحيد و يگانه دانستن تو است.
بنابراين با توجه به رسالت عظيم فوق، امام سجاد(ع) در مورد ويژگي ها و خصوصيات ائمه معصومين عليهم السلام مي فرمايد:
"رب صل علي اطائب اهل بيته الذين اخترتهم لامرک، و جعلتهم خزنة علمک، و حفظة دينک، و خلفائک في ارضک، و حججک علي عبادک، و طهرتهم من الرجس والدنس تطهيرا بارادتک و جعلتهم الوسيلة اليک و المسلک الي جنتک."
پروردگارا! بر پاکان خاندان محمد صلوات بي شمار باد. برآن پاکدامنان و پاکدلان رحمت فرست که کليد داران خزانه علم تو و نگهبانان دين تو و مظاهر کامل تو در زمين و حجتهاي فروزان تو بر بندگان تو باشند. تو هم آنان را برگزيده اي و هم از پليديها برکنارشان داشته اي و مقرر فرموده اي که ميان تو و بندگان تو وسيله باشند و به سوي بهشت تو راه بنمايند.
دراين فرازها امام(ع) به ويژگيهاي مهمي از ائمه معصومين (ع) اشاره نموده است که عبارتنداز:
1- هاديان وراهنمايان انسان ها، به راه سعادت و نيک بختي هستند.
2- خزانه داران علم الهي هستند.
3- حافظان دين هستند.
4- جانشينان خدا در زمين هستند.
5- حجتهاي خدا بر بندگان هستند.
6- معصوم و پاک ازهر پليدي و نا پاکي هستند.
7- ايشان وسيله رسيدن انسان به خدا هستند.
وظايف مردم در برابر امام
شيعيان در برابر ائمه معصومين عليهم السلام داراي وظايف فراواني هستند که امام سجاد (ع) به برخي از آنها در دعاي عرفه اشاره نموده است.
از جمله مي فرمايد:
"وافترضت طاعتة، و حذّرت معصيته، و امرت بامتثال اوامره، والانتهاء عند نهيه والا يتقدمه متقدم، ولا يتاخرعنه متاخر، فهوعصمة اللائذين، و کهف المومنين، و عروة المتمسکين، و بهاء العالمين."
خدايا! فرمان داده اي که بندگان تو از امام خويش پيروي کنند و بدين پيروي حق بندگي خود بگذارند و رضاي ترا بدست آورند. فرمان داده اي که فرمانش بپذيرند و از آنچه نهي فرموده بپرهيزند و بر گفتارش پاي نگذارند و از دستورش پيشي نجويند.
"واجعلنا له سامعين مطيعين، و في رضاه ساعين، و الي نصرته و المدافعة عنه مکنفين."
و ما را در برابر فرمان وي ( امام ) شنوا و پذيرا گردان و چنان کن که در رضايتش بکوشيم و به ياريش بشتابيم و تا آنجا که توانيم از وجود عزيزش در روز حادثه دفاع کنيم.
از ديگر وظايفي که امام سجاد (ع) براي شيعيان بيان فرموده است وظايف زمان غيبت امام (ع) است.
"اللهم و صل علي اوليائهم المعترفين بمقامهم المتبعين منهجهم المقتفين اثارهم المستمسکين بعروتهم المتمسکين بولايتهم الموتمين بامامتهم المسلمين لامرهم المجتهدين في طاعتهم المنتظرين ايامهم المادين اليهم اعينهم..."
"بار خدايا درود فرست بر دوستان ايشان که به مقام و مرتبه آنان اقرار دارند، راه روشن شان را پيروي مي نمايند، دنبال آثار و نشانه هاشان مي روند، به دستاويزشان چنگ مي زنند، به دوستي شان تمسک مي جويند، به امامت و پيشوايي شان اقتدا مي نمايند، براي امر و فرمانشان تسليم و فرمانبر هستند، در طاعت و پيروي شان مي کوشند، ايام روزگار (دولت و ظهور خلافت) ايشان ( ايام حضرت امام زمان(ع)) را انتظار دارند و چشمهايشان را به سوي آنان دوخته اند."
همان طور که ملاحظه مي شود يکي از وظايف شيعيان در زمان غيبت امام زمان(ع)، انتظار در ظهور آقا امام زمان(ع) است. البته اين حالت بايد به گونه اي باشد که وقتي امام زمان(ع) تشريف آوردند، آن چه به ما دستور مي دهند، بدون چون و چرا پذيرا باشيم، آماده باشيم که در خدمت آن حضرت از مال و جان و همه دلبستگي هاي خود بگذريم و همه را در اختيار ايشان قرار دهيم. آيا اين گونه هستيم؟ چنين آمادگي را در خود مي بينيم؟ بکوشيم تا خود را تا اين مرحله از شناخت و معرفت برسانيم تا از قافله جانان عقب نمانيم.(ان شاالله)
3- توبه
بخش ديگر دعاي عرفه، مسئله اقرار و اعتراف به گناه، به پيشگاه الهي و توبه و بازگشت از گناه و انجام دادن عمل نيک است.
خداوند دوست دارد که بندگان او به گناهان خود اعتراف کنند. اظهار ذلت و اعتراف به گناه در پيشگاه الهي براي خدا، نفعي ندارد و به اين وسيله، چيزي براي خدا حاصل نمي شود که قبلاً فاقد آن بوده است. انسان کوچکتر از آن است که بتواند با اعمال خود در خدا اثري ايجاد کند. ما هر چه گناه کنيم يا هر چه او را اطاعت نماييم در خدا تاثيري ايجاد نمي شود، بلکه اگراو را عبادت کنيم او با فياضيت خود، ايمان و معرفت ما را بيشتر مي کند و موجب مي شود ما حالاتي معنوي پيدا کنيم.
دراين قسمت امام (ع) ياد مي دهد که با اقرار به گناه و شرمساري از رفتارهاي ناپسند خويش چگونه ازگناه بيزاري بجوييم واز اين طريق به حقيقت پاک و به دوراز گناه رو آوريم.
امام(ع) در فرازهاي پي در پي به اين مسئله اشاره مي کند و مي فرمايد:
"انا المسييء المعترف الخاطيء العاثر، انا الذي اقدم عليک مجترئا."
بد کردارم و اقرار دارم، و زشت رفتارم و لغزش خورده. منم که با تو گستاخي کردم.
اقرار واعتراف به اعمال ناشايست نوعي محاسبه نفس است که سبب مي شود انسان دروجود خويش بازنگري کند و نسبت به اعمال ورفتارش مراقبت بيشتري داشته باشد و در مقام عمل نيز با احساس کمبود و نياز به ترک رذايل و انجام فضايل زمينه را براي رسيدن به زندگي پاک فراهم نمايد.
"فاحيني حيوة طيبة تنتظم بما اريد، و تبلغ بي ما احب من حيث لا اتي ما تکره، ولا ارتکب ما نهيت عنه."
مرا آنچنان زنده بدار که زندگي من با طهارت و تقوي بگذرد و مرور ايام به کام من باشد، و آنچه نمي پسندي به جا نياورم و آنچه نهي کرده اي مرتکب نشوم.
بنابراين انسان با توبه حقيقي به پيشگاه الهي احساس سبک باري مي کند و با اميد به عفو و رحمت الهي به زندگي شايسته اقدام مي کند.
"و تب علي توبة نصوحا ولا تبق معها ذنوبا صغيرة ولا کبيرة، ولا تذرمعها علانية ولا سريرة."
مرا به توبه خالص و پاکيزه توفيق ده که گناهان کوچک و بزرگ را با آن باقي نگذاري، و گناهان آشکار ونهان را با آن واگذاري.
به اميد آن که همه ما در روز عزيز عرفه موفق به مناجات خالصانه و عاشقانه با معبود يکتا شويم و با واسطه قراردادن ائمه معصومين (ع) و با اشک چشم و عطر روح بخش توبه، غبار گناه و معصيت را از دل وجانمان بشوييم.
منبع :
دعاي 47 صحيفه سجاديه.